X
تبلیغات
اعتلای سلامت کار - عوامل زیان آور محیط کار
ایمنی ، بهداشت ، محیط زیست

عوامل زیان آور محیط کار

به طور کلی در محیط کار عوامل مختلفی موجود است که هر کدام به نوبه خود می توانند برای کارگران و افراد ایجاد خطرات و زیان هایی را بنمایند .

این عوامل را می توان به دسته جات زیر تقسیم نمود :

الف – عوامل شیمیایی محیط کار

ب – عوامل فیزیکی محیط کار

ج – عوامل بیولوژی محیط کار

علاوه بر عوامل فوق عامل دیگری که در محیط کار وجود دارد عامل مکانیکی است . این عامل شامل انواع و اقسام ماشین های مختلفی است که انسان با  پیشترفت  صنعت آنها را به کار گرفته است و برای افزایش تولید از آنها استفاده می نماید . استفاده از ماشین سالهاست که سطح تولید را بالا برده و به نست افزایش جمعیت تولیدات ماشینی و صنعتی کشورها نیز رو به توسعه گذاشته است . در حفاظت صنعتی در مورد چگونگی استفاده و کاربرد ماشین آلات صنعتی به نحوی که سلامت کارگران تامین گردد ، بحث های مفصل اختصاص داده شده است .در علم  ارگونومی یا مهندسی انسانی ، نیز چگونگی تطبیق انسان با ماشین مورد مطالعه قرار می گیرد . به هر حال آنچه اهمیت دارد این است که بایستی ماشین آسایش و راحتی کارگر را ضمن اینکه به راحتی مقدار تولید را بالا می برد ، تامین نماید . در این مورد مسئله طرح ریزی صحیح ماشین آلات تولیدی به میان می آید و ساخت و تهیه ماشین های بایستی به نحوی باشد که در مرحله اول در موقع کار با آنها خطراتی از قبیل قطع و یا نقص عضو و امکان ایجاد صدمه و لطمه ای برای انسان پیش نیاید و در مرحله دوم کار با ماشین سهل و ساده بوده و روی یک یا چند عضو و یا قسمتی از بدن کارگر فشار وارد نکرده و ناراحتی تولید ننماید . به زبان دیگر استفاده از ماشین ، راحت ، سریع و مطمئن بوده و از وسایل استحفاظی خاص برخوردار باشد و در صورتی که کارگر خاص برخوردار باشد و در صورتی که کارگر ندانسته و یا به طور اشتباه از ماشین استفاده کند به طور خود کار از کار باز ایستد    

خوشبختانه به موازات پیشترفت صنعت در رشته های مختلف ، ساخت و تهیه ادوات و ماشین آلات صنعتی نیز پیشترفت بسیار نموده و انواعی از ماشین های تولید کننده به بازار آمده است که با داشتن وسایل حفاظتی از قبیل چشم های الکترونیکی و سلولهای فتو الکتریک و ضامن های خاص و دگمه های و دگمه های قطع و وصل اتوماتیک ، حفاظت در برابر خطرات مکانیکی ناشی از ماشین با کارگر و بالعکس را حل کرده است . ضمناً باید گفت که لازم است کارگران را قبل از آنکه به کار ماشینی گمارده شوند با این ماشینها و نحوه کار آنها به خوبی آشنا سازند و تعلیمات لازم را به منظور بهره برداری از ماشین به آنها بیاموزند . هم چنین بایستی کارفرمایان آلات حتی المقدور در موقع تهیه ماشین آلات ، انواعی را انتخاب کنند که به وسایل ایمنی مجهز بوده و آخرین مدل های موجود باشند . به علاوه در هر کارگاه  و کارخانه لازم است در صورت امکان وسایل تعمیر و رسیدگی به ماشین ها به صورت تعمیرگاه و غیره فراهم باشد تا آنکه در رفع بتوان به فوریت اقدام نمود . و نیز گاه و بی گاه متخصصین مربوطه از آنها بازدید نموده و آنها را سرویس نمایند تا از این  طریق ایجاد خطر و صدمه به کارگران به حداقل امکان کاهش یابد .

الف – عوامل شیمیایی محیط کار

در زیر عنوان عوامل شیمیایی محیط کار می توان کلیه مواد اولیه ، مواد خام و مواد مصنوعی یا تهیه شده را چه جامد – مایع و یا گاز و بخارات را که در صنعت به کار می روند و یا تولید می گردند مورد مطالعه قرار داد . این مواد ممکن است مصنوعی و یا طبیعی بوده و دارای منشاء گیاهی – حیوانی و یا شیمیایی ( معدنی و آلی) باشند . هر یک از این مواد ممکن است دارای خطرات و زیان های که مختص به خود آنها ست بوده و زیان حاصله از آنها بستگی به نوع به راه ورود و بستگی به طول تماس با آنها متفاوت می باشد .

گازها و بخارات به عنوان مواد آلوده کننده محیط زیست و یا محیط کار جداگانه بررسی خواهند شد . همچنین مایعات فراوانی در صنعت وجود دارند که کارگران با آنها در شرایط خاصی در تماس اند .. تعدادی از این مایعات خورنده و سوزاننده بوده و شامل بعضی از اسیدهای معدنی و یا آلی ، برخی از قلیایی ها و عده ای از سایر مواد شیمیایی با وجود آنکه مایع نیستند می توانند دارای خاصیت سوزانندگی و یا خورندگی باشند . سایر مایعات صنعتی بر حسب تقسیم بندی شیمیایی ممکن است دارای اسامی خاص و معینی باشند ولیکن بعضی از آنها چون روغنها – الکل ها و خصوصاً حلال ها دارای اهمیت خاص و جداگانه ای هستند که در جای خود به آنها اشاره خواهد شد . پس از گازها و بخارات و مایعات ، جامدات گوناگونی که به صورت های گوناگونی که به صورتهای گوناگون در صنعت تولید یا مصرف می شوند دارای اهمیت هستند . اگر این مواد به صورت توده – کلوخه گرانول ( نقل یا دانه ) پودر یا گرد و غبار نرم باشند اثرات آنها با توجه به جنس اصلی و خاصیت هر یک متفاوت است و مهمترین  فرمی که جامدات دارای اثرات فیزیولوژیکی عمده می باشند گرد و غبار آنهاست . زیرا در موقعی که گرد و غبار در هوا منتشر شود و از راه استنشاق به بدن وارد گردد اثرات خود را ( با توجه به نوع و اندازه و طول مدت استنشاق ) به خوبی ظاهر خواهد ساخت .

مواد آلوده کننده شیمیایی و تقسیم بندی آنها

کره زمین یا اتمسفر گازی که دارای ترکیب ثابتی است احاطه گردیده است . در این اتمسفر 09/78 درصد ازت ، 90/20 درصد اکسیژن 93/0 درصد آرگن 03/0 درصد گاز کربنیک و مقادیر ناچیزی نئون ، هلیوم ، کریپتون ، و آثاری از هیدروژن ، گزنون ، مواد رادیو اکتیو ، اکسید های ازت و اوزون وجود دارد که ممکن است در هر محل با آن تا پنج درصد بخار آب مخلوط باشد .هر یک این گازها که از حد معمول تجاوز نماید و یا هر ماده دیگری غیر از آنها که در اتمسفر وجود داشته باشد به عنوان ماده آلوده کننده ، یا آلوده کننده اتمسفر قلمداد خواهد شد .می توان مواد آلوده کننده را بر حسب حالت فیزیکی ، ترکیب شیمیایی و یا اثرات فیزیولوژیکی تقسیم بندی نمود .

تقسیم بندی مواد آلوده کننده بر مبنای حالت فیزیکی

1- گازها و بخارات – به طور کلی کلمه گاز به ماده ای اطلاق می شود که در بالای حرارت بحرانی خود قرار و بخار به ماده ای گفته می شود که در حالت گازی ، در زیر حرارت بحرانی است .بدین ترتیب اصطلاح کلمه " گاز" به هر جسمی که در حرارت 20 درجه سانتیگراد و فشار 760 میلی متر جیوه به صورت گاز وجود داشته یا وجود پیدا کند ، اطلاق می گردد و به همین نحو هم اصطلاح کلمه " بخار " به حالت گازی ماده ای که در 25 حرارت  سانتیگراد و 760 میلیمتر جیوه فشار معمولاً مایع و یا جامد است ، داده می شود .

در مواقع معمولی که این دو لغت به کار برده می شود تفاوت آنها چندان محسوس نیست . چنانچه به اسید سیانیدریک که در 26 درجه سانتیگراد می جوشد نام گاز و کلریدریک که در ( 7/83- ) درجه سانتیگراد می جوشد گاهی به عنوان بخار اسید داده می شود .گازها تعدادشان بسیار زیاد و عده ای از آنها در بعضی از تولیدات صنعتی به مقدار قابل ملاحظه ای به مصرف می رسند و برخی نیز در اثر فعل و انفعالات شیمیایی در موقع تهیه عده ای از مواد تولید می گردند . اغلب گازها دارای بوی نافذ بوده و به مقادیر ناچیزی پس از انتشار قابل تشخیص می باشند . بعضی از آنها دارای رنگهای خاصی بوده و در غلظت های معین این رنگ را می توان تمیز داد . چنانچه رنگ گاز گاز کلر سبز و بوی آن نافذ و خفه کننده است . رنگ اکسید ازت زرد خرمائی و محرک و سرفه آور است . بخارات برم نیز قهوه ای خرمائی خفه کننده می باشد . هم چنین عده ای از گازها دارای رنگ ، بی بو و یا فاقد رنگ و بو می باشند و بدین ترتیب وجود آنها به آسانی حس نمی شود و این گازها در صورتی که خاصیت سمی داشته باشند بسیار خطرناک اند . نمونه این گونه گازها مونو اکسید کربن و گاز کربنیک است که در باره آنها بحث خواهد شد . علاوه بر داشتن خواص سمی ، تعدادی از گازها دارای قابلیت اشتعال می باشند و ممکن است در اثر عدم تشخیص وجود آنها ، و برخورد شعله ایجاد آتش سوزی های مهیب نمایند و خطرات جانی و مالی زیادی به بار آورند . از این رو مسئله نشت گاز ، جستجو و تعیین مقدار آنها در صنعت اهمیت خاصی دارد .در حال حاضر دستگاهها و وسایل مخصوصی جهت جستجو و تعیین مقدار آنها و هم چنین وسایلی که وجود آنها را اعلام می دارد در دسترس متخصص قرار که با استفاده می توان از خطرات احتمالی جلوگیری نمود . دستگاههای اعلام گازهای قابل اشتعال به نام انفجار سنج معروف است که در اثر برخورد گاز قابل اشتعال به سیستم مخصوص داخل دستگاه و تغییرات پتانسیل الکتریکی ، علائم سمعی و بصری خاصی از قبیل روشن شدن چراغ و ایجاد صدا و آژیر مخصوص تولید شده و به وجود گاز مشتعل شونده و قابل انفجار پی برده خواهد شد .دستگاههای مشابهی وجود دارد که می تواند این عمل را در معادن و داخل  تونل ها  به طور خودکار تنظیم و از انفجارهای احتمالی جلوگیری به نماید .

طریقه دیگری جهت جستجو و تعیین مقدار گازها وجود دارد که در آن از روشهای شیمیایی استفاده می شود و به نام دستگاههای گاز یاب  معروف است . این دستگاه دارای لوله های نازک شیشه ای مخصوصی است به نام لوله های گاز یاب که دارای قطر 4-6 میلیمتر است و با ماده سیلیکاژل پر گردیده و قسمتی از آن با معرف و یا ماده شیمیایی خاصی که با گاز مورد نظر ایجاد رنگ مخصوصی می نماید آغشته گردیده است . این قسمت در واقع رل اندیکاتور و معرف را بازی می کند و پس از عبور هوای حامل گاز از داخل آن تغییر رنگ پیدا خواهد شد .

طرز استفاده از این لوله ها بدین قرار است که پس از انتخاب لوله مربوطه ، باید ابتدا هر دو سر آن را شکست و یک طرف را در سوراخ مخصوص پمپ مکنده که حجم معینی از هوا را به داخل خود می کشد قرار داد . پس از آزاد کردن پیستون هوای مذکور در مدت زمانی که معمولاً 30 ثانیه است از داخل لوله عبور نموده و گاز موجود با قسمت آغشته به ماده شیمیایی تماس پیدا کرده و رنگ آن قسمت از سیلیکاژل تغییر می نماید .سپس با مقایسه رنگ حاصل با تابلوی شاهد و استفاده از جدول مخصوص مقدار گاز موجود در هوا را اندازه گیری می نمایند .

بدین ترتیب برای هر نوع گاز لوله یاب مخصوصی وجود دارد و اکنون بیش از صد نوع مختلف از گازها را می توان با این روش اندازه گیری نمود و یا به وجود آنها پی برد .در ژاپن نوع کیتاگاوا و در سایر کشورها انواع دیگری از قبیل " دراگر" و غیره معروفیت دارد .معمولاً این لوله ها دارای تاریخ مصرف است و در زمان معین باید مورد استفاده قرار گیرند . چنانچه گفته شد عمل بر مبنای روش شیمیایی قرار دارد .مثلاً برای اکسید کربن از آغشته نمودن قبلی سیلیکاژل با پنتا اکسیدید و بی اکسید سلنیوم در حضور اسید سولفوریک غلیظ دود کننده استفاده شده است . در صورتی که گاز مونو اکسید کربن وجود داشته باشد قسمت آغشته به مواد شیمیایی فوق در اثر گاز مزبور به رنگ سبز مایل به قهوه ای تغییر رنگ خواهد داد .

انتشار و پراکندگی ذرات میکروسکوپی جامد و یا مایع در یک فاز گازی خاص و یا در هوا طبق تعریف Gibbs آئروسول نامیده می شود . به این ترتیب مواد معلق شامل کلیه ذرات مختلفی است که در فضای محیط زیست و یا محیط کار به صورت آئروسول موجود باشند و بر این منوال مواد معلق شامل گرد وغبار دود ، دمه ، اسماگ – و اسپری خواهد بود .در مقابل کلمه هیدروسول قرار دارد که به سیستم های پراکنده در آب اطلاق می شود و در واقع سوسپانسیون و امولسیون انواعی از هیدروسول می باشند .

گرد و غبار – گرد و غبار در اثر تجزیه یافتن مواد مختلف جامد به ذرات بسیار کوچک تشکیل می شود و معمولاً در هوا شناور و معلق می گردد . اعمال مکانیکی از قبیل خورد کردن – اره کردن –شکستن – ترکانیدن – مته کردن – سائیدن اثر احتراق ناقص ایجاد مقدار زیادی کربن و سایر مواد قابل احتراق را نموده است .

دمه – دمه یا دود فلزی عبارت است از ذرات جامدی که در اثر تراکم گازها پس از تصعید ، از مواد مذاب تولید می گردند . تولید آن معمولاً با انجام یک واکنش شیمیایی از قبیل اکسید آسیون همراه است . به علت کوچکی ذرات دود فلزی که معمولاً اندازه آنها پایین تر از یک میکرون است ( 3/0 تا 2/0 میکرون ) استنشاق این مواد به آسانی صورت گرفته و این ذرات می توانند به قسمتهای انتهایی ریه ها ( حباب چه های ریوی ) نفوذ نموده و ایجاد و عوارض شدیدی را به نمایند . از اختصاصات ذرات دمه آن است که این ذرات می توانند به هم چسبیده و ذرات بزرگتری را ایجاد نمایند و در حقیقت دارای چسبندگی هستند در صورتی که گرد و غبار این خاصیت را ندارد .دودهای فلزی در اثر احتراق – ذوب – تصعید و تراکم موادی مانند سرب – کادمیوم – روی و غیره تولید می گردند و خطرات آنها برای کارگرانی که در این گونه صنایع کار می کنند بسیار زیاد است و با دود معمولی قابل مقایسه نیست .

اسماگ – اسماگ کلمه ای است که از دو کلمه " اسموک و فاگ " گرفته شده و اصطلاحی است که به آلودگی های وسیع اتمسفری که در اثر آئروسوهای حاصل از منابع طبیعی و یا صنعتی که به دست انسان تولید گردیده اطلاق می گردد .

اسپری – استعمال آئروسول های ، سوسپانسیون ها و یا امولسیون ها تحت فشار و استفاده از آنها به صورت پاشید نی در محیط باز و یا  روی سطوح مختلف به نام اسپری معروف است . استفاده از آنها به صورت پاشید نی  در محیط باز و یا روی سطوح مختلف به نام اسپری معروف است . دستگاهی که این عمل با آن انجام می شود اسپریز می گویند .در بعضی از صنایع خاصه در صنایع نقاشی اتومبیل سیستم رنگ آمیزی به صورت اسپری است و ماده رنگی به صورت ذرات بسیار ریز روی سطوح پاشیده می شود و هم چنین در کشاورزی و یا بهداشت مواد آفت کش و حشره کش توسط پمپ سم پاش به صورت اسپری به مصرف می رسد .

سوسپانسیون – سوسپانسیون عبارت است از تعلیق ذرات مواد جامد در آب و یا مایع دیگر که برای مدت کوتاه و یا طولانی پایدار برقرار بماند . ثبات و پایداری این تعلیق بستگی به جنس مواد به کار رفته – کوچک و بزرگی ذرات معلق و هم چنین وجود مواد پخش کننده و خیس کننده و پخش کننده به نام مواد تانسیو – اکتیف و یاد ترژان معروفند . خاصیت کشش سطحی را پایین آورنده و باعث پایداری تعلیق می گردند .

امولسیون – امولسیون عبارت است از تعلیق قطرات بسیار ریز مایع در یک مایع دیگر که آن هم به کمک مواد امولسیون ساز که خود از ترکیبات مواد تانسیوا کتیف است انجام می پذیرد . نمونه امولسیون سازی را دارد . البته ممکن است مواد جامد در یک مایع و یا حلال حل شده و محلول حاصل به یک مایع دیگر افزوده شود تا به کمک مواد تراژن به صورت امولسیون در آید . باید گفت که در صنعت، بعضی از مواد ممکن است به صورت امولسیون بوده باشند .

تقسیم بندی مواد آلوده کننده بر مبنای ترکیب شیمیایی

تقسیم بندی مواد آلوده کننده بر مبنای ترکیب شیمیایی معمولاً بر حسب چگونگی ترکیب شیمیایی این مواد قرار دارد و این تقسیم بندی بسیار مفصل و طولانی است . در این مورد می توان مواد را به دسته جات مختلف فلزات – مواد آلی – حلال ها – هیدروکربورها – الکل ها – ستونها و ............... و غیره تقسیم بندی نمود و مورد مطالعه مواد بر این منوال قرار خواهد داشت .

تقسیم بندی مواد آلوده کننده بر مبنای اثرات فیزیولوژیکی

تقسیم بندی مواد آلوده کننده بر مبنای فیزیولوژیکی طبق عقیده هندرس و هگارد به طور کلی نمی تواند رضایت بخش باشد زیرا به علت تعداد زیاد گازها و بخارات ، نوع اثر فیزیوژیکی بستگی به فیزیوژیکی بستگی به غلظت خواهد داشت . مثلاً معین ممکن است دارای خاصیت بیهوشی آور باشد . در صورتی در صورتی که همان بخار در غلظت کمتر با نداشتن خاصیت بیهوشی آور ممکن است روی سلسله اعصاب یا سیستم اعصاب یا سیستم خون ساز و یا یک عضو داخلی ( احشایی) اثر گذارد . هر چند که قرار دادن یک ماده در یک رده مخصوص و جداگانه به طور صحیح امکان پذیر نیست و لکن می توان تقسیم بندی بر مبنای فیزیولوژیکی را به صورت زیر خلاصه نمود . 

1- مواد التهاب آور و محرک

مواد محرک دارای اثر سوزاننده و طال آور بوده و سطوح مخاط مرطوب را متورم می کنند . این  روی حیوانات نیز همان اثری را دارند که روی انسان خواهند داشت و فاکتور غلظت در مورد این مواد دارای اهمیت بیشتری است تا فاکتور زمان و طول مدت تماس .

·   بعضی از این مواد محرک ،قسمت فوقانی دستگاه تنفسی را بیشتر صدمه می زنند مانند آلدهید ها ( استالدهید – آکرولئن – فورمالد هیدوپارافورم ) گرد وغبار مه های قلیایی _ آمونیاک – اسید کرومیک – اکسید اتیلن – اسید کلریدریک – اسید فلئوریدیک – گاز سولفورو و سولفوریک .

·   تعدادی از آنها هم قسمتهای فوقانی دستگاه و هم نسوج ریه را تحت تاثیر قرار می دهند چون برم – کلر – اکسید های کلر – برمور سیانوژن – کلرورسیانوژن – دیمتیل سولفات – دی اتیل سولفات – فلئور – ید – اوزون – کلرورهای گوگرد –تری کلرور فسفر پنتا – کلرور فسفر .

·   بالاخره محرک قسمت های نهایی دستگاه تنفسی و حبابچه های هوا که عبارتند از : تری کلرورارسنیک – بی اکسید و تری اکسید ازت و فسژن .

·   به طور کلی محرک های ریوی جزو مواد خفقان آور شیمیایی بوده و بر حسب شدت عمل شان اغلب منجر به مرگ حاصل از خفگی می شوند .

 

مواد خفگی آور

مواد خفگی اثر خود را به علت اختلالی که در اکسید اسیون نسوج پیش می آورند ظاهر می سازند . عمل آنها به خوبی شناخته شده و به طور کلی عکس ا لعمل انسان در مورد آنها مشابه حیوانات و به خصوص سگ می باشد .این دسته از مواد را می توان به مواد خفقان آور ساده گازهایی هستند که از نظر فیزیولوژیکی بی اثر بوده و به طور کلی با رقیق کردن هوا و اکسیژن موجود در هوای تنفسی باعث پایین افتادن فشار نسبی لازم جهت برقراری عمل اشباع خون از اکسیژن برای تنفس نسوج خواهند شد .از طرف دیگر مواد خفقان آور شیمیایی به علت داشتن اثر شیمیایی عمل حمل اکسیژن توسط خون از ریه ها را ممانعت نموده و یا اکسیژن کردن نسوج را ( هر چند هم که خون دارای اکسیژن کافی باشد ) به هم می زنند .

نمونه های مواد خفگی آور به شرح زیر است :

-    خفقان آورهای ساده مانند انی درید کربنیک – اتان – هلیوم – هیدروژن – متان – ازت و اکسید ازتو . اتالیست های سلولی جلوگیری می نماید .

-    خفقان آورهای شیمیایی مانند اکسید دو کربن که با همو گلوبین ترکیب می شود .سیانوژن – اسید سیانیدریک و نیتریل ها که از اکسید اسیون نسوج توسط ک

-    انیلین – متیل انیلین – دی متیل انیلین و تولوئیدین که ایجاد متهمو گلوبین می نماید و هم چنین نیترو بنزن که دارای اثرات نیتریت بوده ، تولید متهموگلوبین کرده و فشار خون را پایین می آورد و باعث توقف و اختلال تنفس می شود و بالاخره هیدروژن سولفوره که باعث پارالیزی دستگاه تنفسی خواهد شد .

این دسته از مواد اثر خود را به عنوان مواد بیهوشی آور ساده ، بدون ایجاد عوارض شدید سیستمیک ظاهر می نمایند و تعدادی از آنها دارای اثر رخوت آور روی سلسله اعصاب مرکزی می باشند و بر مقدار فشاری که برای رسا نیدن خون به مغز لازم است تاثیر می گذارند.

در زیر این مواد به ترتیب و بر حسب زیاد شدن خاصیت بیهوش آورشان داده شده است 

1-    هیدروکربورهای استیلینی ( استلین – آلیلن – کروتونیلین )

2-    هیدروکربورهای اولفینی ( اتلین تا هپتیلین )

3-    اتیل اتروایزوپروپیل اتر

4-    هیدروکربورهای پارافینی ( پروپان تادکان )

5-    کتونهای آلیفاتیک ( استون تاوکتانون )

6-     الکل های آلیفاتیک ( اتیل –پروفیل – بوتیل و آمیل )

7-    آسترها

موادی که باعث صدمات ارگانیک به بعضی از اعضاء داخلی می شوند مانند اغلب هیدروکربوهای هالوژنه .

-         موادی که باعث تخریب سیستم هماتوپوئتیک ( خون ساز ) می شوند مانند بنزن – فنول ها و تا حدی تولوئن – و نفطالن

-         سموم عصبی مانند سولفور و کربن – الکل مطلیک و تیوفن

-         فلزات سمی مانند سرب – جیوه – کادمیوم – آنتی موان – منگانز – بریلیوم و غیره

-         مواد معدنی غیر فلزی سمی مانند ترکیبات ارسنیک – فسفر – سلنیوم و گوگرد هم چنین فلئورها

-         گرد و غبارهایی که تولید فیبر وز ریه می نماید مانند سیلیس و آسبست .

-         گرد و غبارهای بی اثر مانند کربورندادوم ( زغال) و سمباده

-         گرد و غبار های ایجاد کننده ایجاد حالات آۀرژی مانند پولن – چوب – رزین ها و سایر گرد و غبارهای آلی .

-         مواد محرک مثل اسیدها – قلیایی ها – فلئورها و کرو مات ها .

-         باکتری ها و سایر میکرو اورگانیسم ها .

ب – عوامل فیزیکی محیط کار

به طور کلی عوامل فیزیکی و بیولوژیکی محیط کار با عوامل شیمیایی تفاوت فاحشی دارند . در محیط کار تامین سلامت کارگران و بالا رفتن سطح تولید مورد نظر کارشناسان و صاحبان صنایع می باشد و در این راه وجود هوای پاک و سالم – تامین نور کافی و حرارت مکفی در درجه اول اهمیت قرار دارد . وجود آب مخصوصاً به صورت لوله کشی در کارگاهها و کارخانجات جهت مصارف صنعتی ، استحمام و آشامیدن از واجبات است و به همین ترتیب از وسایل فنی خاص که تامین کننده آسایش و سلامت کارگران است مانند دستگاههای مکنده تهویه ، کولر و شوفاژ به فرا خور هر صنعت حتی المقدور استفاده می شود .در صنایع نساجی از هوای مرطوب – در نقاشی و رنگرزی از پرده های آب جاری و در صنایع گرما زا از جریان هوای خنک گاه و بی گاه استفاده می گردد و هم چنین کاربرد وسایل استحفاظی شخصی جهت تامین سلامتی کارگران و پیش گیری از عوامل زیان آور شیمیایی و فیزیکی محیط کار همیشه مورد توصیه می باشد . شرح این گونه وسایل و لوازم و کاربرد آنها نیز هر یک بحث جداگانه ای دارد که می توان در نشریات به آنها دسترسی پیدا کرد . به طور کلی عوامل فیزیکی محیط کار عبارت اند از : گرما ( حرارت ) سرما ( برودت) –رطوبت – فشار – نور – سرو صدا – ارتعاشات و تشعشعات که در زیر در باره هر یک به توضیح مختصری می پردازیم . باید گفت که اگر این عوامل از حدود لازم و قابل تحمل بالاتر و یا زیادتر بوده و یا در بعضی مواقع در صورتی که از حدود توصیه شده در استانداردها کمتر یا پایین تر باشند ایجاد عوارض و یا مسائل خاصی را خواهند  نمود و لازم است که در هر به رفع نقیصه اقدام کرد .

عوامل فیزیکی نیز عوامل شیمیایی قابل اندازه گیری هستند و هر کدام از آنها را می توان با وسایل و دستگاههای خاصی اندازه گرفت و در رفع کمبود و یا زیادی آنها به نحو مطلوب چاره جویی کرد .

گرما

در بهداشت حرفه ای مبحث گرما و عوارض حاصل از آن دارای اهمیت زیادی است . مسئله تعریق ، عوارض ناشی از گرما و سپردن کار گرمازا به کار گران قوی البنیه در صنایعی که تولید با حرارت زیاد توام است از اهم مسایلی است که بایستی در نظر گرفته شود . گرمای زیاد بسته به شدت آن ممکن است ایجاد قرمزی ، سوختگی پوست ، جوش و تاول و اختلالات شدید و بالاخره تولید کرامپ عضلانی و گرما زدگی و غیره نماید .گرما دارای انواع مختلفی از قبیل گرمای جابجایی – گرمای انتقالی و یا هدایتی گرمای تشعشعی و بالاخره تبخیری است .به نحو مشابهی مسئله سرما نیز در صنایع خاصی اهمیت دارد و شرایط لازم و محافظت کارگران بایستی مورد توجه قرار دارد . سرما زدگی بسته به شدت ممکن است خفیف با علائم تورم ، سرخی و خارش تا سرما زدگی عضوی در اثر انجماد نسوج متفاوت باشد . اندازه گیری گرما و سرما توسط دما سنج های مختلفی به منظور های خاصی وجود دارد .

فشار

کار در تحت فشار زیاد ( در اعماق دریاها ، در داخل تونلها ) و یا در فشار کم و در پی وزنی ( در فضا غیره ) و همچنین در محلهای مرطوب باید در شرایط خاص انجام گیرد و هر گاه شرایط مناسب نبوده و یا مدت انجام کار در این شرایط زیاد از حد طولانی باشد عوارض مخصوصی ممکن است در افراد ظهور نماید .به همین ترتیب دستگاههای فشار سنج با مشخصات مختلف وجود دارد و در بعضی موارد با دستگاههای واحدی مثل آنمومستر می توان فشار و گرما را یک جا اندازه گیری کرد . 

نور

نور یکی از عوامل فیزیکی مهمی است که وجود آن در محیط کار اهمیت مخصوصی دارد . بعضی از کارها به علت دقت خاصی که در انجام شان لازم است احتیاج به نور بیشتری دارند . اصولاً وضع تابش نور در کارگاهها ، نوع منبع نورانی و فاصله ای که نور از محل کار و یا ماشین لازم است داشته باشد تابع قوانین مخصوصی است . اشعه مادون قرمز و ماوراء بنفش هر یک از اثرات خاصی هستند که ممکن است کارگر در معرض آنها قرار گیرد و در این مورد لازم است از عینک های مخصوصی استفاده شود . مقدار نوری که در عملیات صنعتی مختلف لازم است بسته به نوع کار متفاوت بوده و تابع جداول مخصوصی است و در آنها  مقدار نور لازم بر حسب نوع کار قید گردیده است . این جداول توسط انجمن مهندسی نور هر چند سال یک بار منتشر می گردد . واحد نور بر حسب لوکس یا فوت کندل در هر صنعت تعیین شده و دستگاه اندازه گیری نور به نام لوکس متر از طرفی نور شدید و زیاد که امکاناً در بعضی عملیات صنعتی ایجاد می گردد و یا از کوره های مخصوص ساطع می شود برای دید کارگران زیان بخش بوده و عوارض مختلفی از قبیل کاتاراکت ایجاد خواهد نمود ( نور مادون قرمز ) . اشعه ماوراء بنفش نیز ایجاد سوختگی های موضعی ، درماتیت و سرطان پوست می نماید و ممکن است در جوشکاری ایجاد سوختگی ملتحمه به نماید . بدین ترتیب داشتن مقدار نور لازم برای هر کاری در صنعت و اندازه گیری آن و هم چنین استفاده از عینک های مخصوص از شرایط اساسی محیط کار می باشند .

سرو صدا

چنانچه میدانیم سرو صدا در محیط کار اهمیت خاصی دارد و معمولاً در بهداشت صنعتی جداگانه مورد بررسی قرار می گیرد . سروصدای مداوم ممکن است در طول مدت کار ایجاد سنگینی گوش (ثقل سامعه ) نماید و آن را اصطلاحاً " کری شغلی " می نامند .ضمن معایناتی که در بدو استخدام کارگران به عمل می آید ، در مورد کارگرانی که باید در محیط پر سروصدا کار کنند بایستی دقت بیشتری به عمل آید و هم چنین سابقه آنها را در معاینات دوره ای در نظر گرفت و اگر به کری تدریجی و یا کری شغلی مبتلا شده باشند در معالجه یا تعویض کار آنها اقدام نمود .جلوگیری از زیانهای حاصله از سروصدا با استفاده از وسایل حفاظت شخصی مانند حفاظ گوش تا حدودی امکان پذیر است ولیکن چاره های دیگری چون محدود کردن و یا توسعه فضای کار بر حسب تعداد ماشین های مولد صدا ، رعایت اصول مهندسی و مکانیکی و سرویس ماشین آلات و بالاخره تعویض کار و یا کوتاه کردن ساعات کار کارگران و غیره نیز وجود دارد . متخصصین شنوایی از دستگاههای شنوایی سنج استفاده نموده با قرار دادن کارگر در اطاقک هایی که صدا در آنها نفوذ نمی نماید آنها را درمورد آزمایش قرار می دهند و میزان شنوایی را می سنجند . به این ترتیب باید گفت که ضرر و صدمه کار مداوم و طولانی در محیط پر سر و صدا ( صدای مداوم ) بر شنوایی بیش از کاری است که شدت صدا زیاد تر ولی طول تماس با آن کمتر باشد ( صدای متناوب ) . البته استعداد شخص – سن و سلامت گوش در ابتلا به سنگینی گوش در ابتلا به سنگینی گوش دخالت دارند .سر و صدا به طور کلی دارای تاثیر عمومی و عضوی و همچنین تاثیر روانی است و همچنین در اثر کم شدن حس شنوایی امکان دارد ایجاد خطرات مختلف در محیط کار برای خود و یا سایر همکاران او نیز پیش بینی گردد.  وسایل خاصی جهت اندازه گیری شدت صدا وجود دارد که به نام طراز سنج صدا معروف است .همچنین در تجزیه صدا به فرکانس های مختلف از دستگاه دیگری به نام دستگاه اکتاو صدا استفاده می شود .وسایل خاصی جهت اندازه گیری شدت صدا وجود دارد که به نام تراز سنج صدا معروف است همچنین در تجزیه صدا به فرکانس های مختلف از دستگاه اوکتاو

صدا استفاده می شود .شدت صدا بر حسب واحدی به نام دسی بل اندازه گیری می شود و معمولاً صداهایی که شدت آنها بیش از 80 دسی بل نبوده و در فرکانس هایی بین 300 تا 4800 ارتعاش در ثانیه نباشند برای شنوایی مضر نخواهند بود . علاوه  بر اهمیت سروصدا در صنعت ، امروزه سر و صدا به عنوان یکی از عوامل آلوده کننده محیط زیست مورد توجه خاص قرار گرفته و حتی اثرات آن در روی افراد جامعه مورد بحث است و مطالعاتی در افرادی که جامعه مورد بحث است و مطالعاتی در افرادی که در شهرهای پر سر و صدا و یا اطراف فرودگاه ها زندگی می کند به انجام رسیده است .

ارتعاشات

در بعضی از مشاغل ممکن است قسمتی از عضلات بدن تحت اعمال مداوم و طولانی قرار گرفته و پس از مدتها کار توانایی خاص خود را از دست بدهند . افرادی چون تلفن چی ها – ماشین نویس – پا نچیست های کامپیوتر و کارگرانی که با انواع مته های برقی و چکش ها در تونلها ، جاده ها یا کارگاهها مشغول کارند ممکن است در اثر تکرار کار عضلانی به نوعی عوارض فیزیولوژیکی خاص از قبیل سفید شدن رنگ پوست – پینه بستن ، درد و تورم دچار شوند و بعضی از عضلات قسمتهایی از بدن آنها کنترل خود را در اثر ارتعاشات مکرر و پی در پی از دست بدهد . این گونه افراد در کشورهای پیشرفته ، گاه و بی گاه مورد معاینات مخصوصی قرار میگیرند تا اگر علائمی در آنها دیده شود نسبت به تعویض کار و یا " تغییر ساعت کار " آنها اقدام لازم به عمل آید . به طور کلی امروزه مسئله ارتعاش در بهداشت کار اهمیت خاصی را حائز گردیده و به آن توجه مخصوصی مبذول می گردد و قسمتی از علم ارگونومی با آن ارتباط پیدا می نماید .اندازه گیری ارتعاشات نیز روشهای خاصی داشته و به لوازم و دستگاههای مخصوصی نیاز دارد که متخصصین این فن از آنها استفاده می نمایند.

تشعشعات و مواد رادیو اکتیو

آشنایی با پرتوهای  یون ساز و کار با مواد رادیو اکتیو بخش خاصی از بهداشت حرفه ای را تشکیل می دهد و مخصوصاً با پیشترفت روشهای استفاده صلح آمیز از اتم و برقراری راکتورهای اتمی در کشورهای مختلف مسئله دارای اهمیت خاصی گردیده است . افرادی که با اشعه یونساز و اشعه ایکس در تماس هستند مقداری از آن را در بدن خود جذب می نمایند و چون معمولاً اشعه نامرئی است باید کسانی که با آن سرو کار دارند هر چند یک بار تحت آزمایش قرار گیرند . برای این منظور از فیلم های حساس مخصوص که روی سینه افراد نصب می گردد استفاده می شود . و معمولاً در هر هفته مقدار تماس فرد با اشعه با آزمایش این فیلم ها تعیین می گردد و اگر مقدار تماس از حد لازم متجاوز باشد دستور استراحت و احتراز از تماس داده خواهد شد . افرادی که با این گونه پرتوها سر و کار دارند عبارتند از متصدیان بخش های رادیوگرافی و رادیولوژی ، دندانپزشکان ، مسئول رآکتورها و افراد محقق و متخصصین که با دستگاههای مولد اشعه کار می نمایند و همچنین کارگرانی که در معادن اورانیوم و سایر مواد رادیو اکتیو مشغول کارند و یا کسانی که به نحوی با رادیو ایزوتوپ ها  تماس دارند . برای شناسایی و اندازه گیری پرتوهای یون ساز ( اشعه آلفا – بتا – گاما – ایکس و غیره ) وسایل تشخیص و کنترهای مخصوص و دستگاههای سینتیلاسیون و غیره وجود دارد که از طرف متخصصین مربوطه به کار گرفته می شود . اثرات اشعه ایکس عبارتند از : سوختگی – درماتیت – و سرطانهای پوستی –کم خونی و کاتاراکت . اثرات اشعه یونیزان مانند اشعه آلفا بتا و گاما بر حسب آنکه در بدن وارد شوند و یا انسان در معرض تابش آنها قرار گیرد متفاوت است و همچنین ممکن است این تشعشعات طبیعی و یا مصنوعی باشند .تشعشعات طبیعی مانند اشعه کیهانی و یا سماوی و اشعه مواد رادیو اکتیو طبیعی . اشعه مصنوعی چون فضولات رادیو اکتیو کارخانجات و بقایای رادیو ایزوتوپ ها و همچنین ریزش های انفجارات اتمی و غیره .  اثرات اشعه یونساز  بر نسوج ، مغز استخوان ، لکوسیت ها ، بافتها ، عضلات و اعصاب متفاوت است اشعه دارای اثرات ژنتیکی باشد و یا ایجاد درماتیت – سرطان - کاتاراکت – آنمی و عقیم شدن به نماید . مواد رادیو ایزوتوپ در اثر تبدیل مواد رادیو اکتیو به اجسام جدیدی که جرم اتمی متفاوت و شماره اتمی یکسان دارند بدست می آیند و در کشاورزی ، پزشکی و صنعت به کار می روند و کار با آنها دارای شرایط خاصی می باشد .جهت پیشگیری از خطر پیشگیری از خطر تشعشعات لازم است از وسایل استحفاظی شخصی ( پیش بند سربی دستکش و غیره ) استفاده نموده و با تقلیل ساعات کار – معاینات دوره ای – دفع صحیح فضولات رادیو اکتیو – حمل و نقل صحیح و غیره خطرات را به حداقل رسانید . واحد اندازه گیری تشعشعات رادیو اکتیو " راد و یا " رم " می باشد .

ج – عوامل بیولوژیکی محیط کار

عوامل بیولوژیکی محیط کار بسیار زیاد است منشاء ایجاد بیماریهای گوناگونی در دسته ای از کارگران و افراد در رشته های مختلف باشند . این عوامل عبارتند از : ویروسها ریکنزیا ها – باکتریها – قارچها و انگل ها  . در زیر عمده ترین بیماری که توسط عوامل فوق نزد دسته جا تی از کارگران و یا اشخاص حادث می شوند ذکر می گردد .

بیماری هاری و بیماری پسی تاکوز ( بیماری طوطی ) که هر دو به وسیله بعضی از ویروسها منتقل می شوند و بیماری تب کو که عامل آن ریکنز یا ست . بیماری هاری ممکن است نزد افرادی که در مناطق مختلف رفت و آمد دائم دارند مانند مامورین پست ، جنگل بانی مامورین برق و غیره اتفاق افتد . بیماری پسی تاکوز از نظر شغلی نزد فروشندگان طیور – مامورین باغ وحش – زارعین و علاقه مندان به جمع آوری پرندگان دیده می شود . بیماری تب کو در کشاورزان –قصاب ها – کشتار کننده گان – دامپزشکان و کسانی که در صنایع پشم و لبنیات اشتغال دارند بروز می نماید .

سیاه زخم – کزاز – تب مالت – طاعون – تولارمی – مشمشه – لیپتوسپیروزیس و باد سرخ خوکی و غیره .

سیاه زخم – نزد کسانی که با حیوانات اهلی چون گاو و گوسفند ، بز و خوک سر و کار دارند  و کارگران صنایع پشم و پوست – قالی بافی – دباغی – چرم سازی – چسب و ژلاتین – بافندگان و ریسندگان – چوپانها – قصاب ها – لبنیاتی ها و کشاورزان دیده می شود .

کزاز – در کشاورزان – کشتار کنندگان – دامداران – سربازان – مامورین آتش نشانی و پلیس و روستا نشینان و کسانی که هنگام حوادث زخم و یا خراش در پوست آنها پدید آید بروز می نماید .

تب مالت -  تب مالت یا بروسلوز ، یا تب مدیترانه یا تب مواج در اثر تماس با مواد بیولوژی آلوده حیوانات مانند خون ، ادرار ، ترشحات جنین و بافتها از راه خوراکی و یا استنشاقی انتقال پیدا می کند و افرادی چون دامداران – قصاب ها – آشپزها – کارگران –صنایع کنسرو گوشت و سوسیس – پرورش دهندگان خوک و دام پزشکان به آن مبتلا می شوند .

طاعون – انواع مختلف خیارکی ، سپتی سمی و ریوی دارد و از طریق ارتباط با حیوانات وحشی و جونده خصوصاً موش به انسان سرایت می کند . کک ها در انتقال باسیل طاعون به انسان رل مهمی دارند و این بیماری در افراد مختلف و در هر سن و سال ممکن است تظاهر نماید . بیماری طاعون بسیار واگیر و در خیلی از موارد کشنده است و به صورت همه گیر دیده شده است .

تولارمی در کشاورزان – شکارچی ها – قصاب ها و آشپزها دیده شده و یکی از بیماری های مشترک بین انسان و دام است . کار با حیوانات آلوده – خوردن گوشت خرگوش نیمه پخته آلوده و گاز گرفتن حیوانات مشکوک سبب انتقال می گردد .

تعدادی از بیماری های مختلف پوستی و مخاطی – کچلی و انواع آن و انواع درماتوفیتورها . کچلی ها شامل کچلی سر – کچلی ناخن – کچلی پا و غیره است .به علاوه بیماریهای هیستوپلاسموز – کرومو پلاستومیکوز – کوکسیدیوو میکوز – اسپرزیلوز نیز توسط تعدادی از قارچها انتشار می یابند . افرادی که با دام ها و با پشم و مو سر و کار دارند چون آرایش گران – دامداران – دام پزشکان – و کشاورزان به انواعی از کچلی ممکن است مبتلا گردند . کچلی سر توسط تعدادی از قارچها به نام تریکوفیتون در اثر تماس مستقیم و یا و یا غیر مستقیم با موی انسان و یا حیوانات آلوده انتقال پذیر است . همچنین وسایلی از قبیل بالش ، پشتی – صندلی در سلمانی ها – مهمان خانه ها – و سینماها و وسایل آرایش گران سرایت بیماری را باعث می شود .

کچلی پا و ناخن در اثر آلوده شدن در حمام ها ، شناگاه ها اتفاق می افتد . استفاده از وسایل و لوازم افراد آلوده خصوصاً کفش و جوراب نیز بیماری را اشاعه می دهد . هیستوپلاسموز بیماری قارچی است که تظاهرات آن معمولاً در ریه دیده می شود و اشکال مختلفی دارد و بیشتر دامنگیر کشاورزان – دامداران و کارگران مرغ داری ها و کسانی که با گرد و غبار سر و کار دارند می گردد .

آسپرژیلوز نیز نوعی بیماری قارچی است که عوارض مختلفی ایجاد می نماید . این و گاهی نوعی آسم و پنومونی و ناراحتی های گوارش تولید می نماید . این بیماری در همه افراد ممکن است دیده شود خصوصاً کشاورزان – کارگران سیلوها و پرنده فروشان به آن مبتلا می گردند .

گرد و غبار           

سوسپانسیون های متشکل از ذرات بسیار ریز گرد و غبار ، دود و بخارات که به صورت اسماگ و مه گاه و بی گاه دیده می شوند امروزه به خوبی شناخته شده اند . این عوامل طبیعی و یا مصنوعی مسئله ای را به نام آلودگی محیط به وجود آورده است که از نظر جنبه های بهداشتی و اقتصادی قابل ملاحظه می باشد و مخصوصاً در کشورهای صنعتی با بهداشت ساکنین مناطق و اطراف کارخانجات و سایر مردم ارتباط مستقیم دارد . اکنون طرق نمونه برداری و اندازه گیری مواد خارجی با پیشترفته ترین برنامه ها انجام می گیرد و در اثر مطالعاتی که انجام گرفته مقدار متوسط گرد و غبار در شهرها 5/0 میلی گرم در متر  مکعب و در دهات تا 2/0 میلی گرم در متر بر آورده گردیده است . هوای روستاها معمولاً دارای گرد و غبار زیان آور نیست ولی مسلم گردیده است که قسمتی از گرد و غبار شهرها را ذرات زیان آور حاصل از صنعت تشکیل می دهد . با این ترتیب اطلاع از خواص فیزیکی و شیمیایی و ماهیت گرد و غبار از مسائل مهمی است که متخصصین را در نیل به هدف های خویش کمک و یاری خواهد نمود . 

کلمه آئروسول به کلیه عناصر خارجی و  فازهای پراکنده ای که در هوا وجود داشته باشند اطلاق می گردد و این شامل گرد و غبار – مه – دود و بخارات و غیره خواهد بود . گرد و غبار در اثر مجزا یافتن مواد جامد به ذرات و اندازه های کوچک است به طوری که بعضی از این ذرات می توانند برای مدت کوتاه یا طولانی در فضا منتشر شده و در حالت تعلیق باقی بمانند . تولید گرد و غبار به علت افعال و اعمال مکانیکی از قبیل خورد کردن شکستن – ترکانیدن – مته کردن – سائیدن و غیره انجام می گیرد و ذراتی که تولید می گردد ممکن است از ذرات قابل رویت با چشم ، تا ذرات میکروسکوپی و اولترامیکروسکوپی متفاوت باشند. ترکیب گرد و غبار در واقع ترکیب همان جسم اصلی است که از آن تولید گردیده است گرد و غبار دارای منشاء معدنی باشد مانند گرد و غبار حاصل از گندم و آرد و پشم و غیره و دارای منشاء شیمیایی مانند گرد و غباری که از ترکیبات مواد شیمیایی آلی و معدنی در صنعت تولید می گردد مثل کرومات ها  - بیکرومات ها – انیدرید ارسینو – حشره کش ها – و غیره باشد .

خواص عمومی گرد و غبار

ذرات گرد و غبار و سایر آئروسولهای پس از تولید شدن در هوا فضا و محلی را اشغال میکنند .این ذرات ممکن است ضمن استنشاق در بدن وارد شده و بسته به نوع و مقدار و خواص خود عوارضی را ایجاد نمایند .به طور کلی موقعی جسم جامد و یا مایع به ذرات کوچک تقسیم شد و در هوا پراکنده گردید دو نوع تغییر اصلی در آن ظاهر می شود .

الف – سطح خارجی آن به مقدار زیادی وسیع می گردد .

ب – مکان و محلی که جسم پراکنده اشغال می کند به مراتب وسیع تر از حجمی است که جسم اولیه داشته است . مثلاً یک سانتی متر مکعب کوارتز اگر به  ذراتی  که یک میکرون مکعب حجم داشته باشند خورد و تقسیم شود جمعاً 10 ذره با سطح کلی شش متر مربع ایجاد خواهد شد در صورتی که جسم اولیه فقط شش سانتی متر مربع سطح داشته است . همچنین غلظت گرد و غبار اگر در هر فوت مربع از هوا 100 میلیون ذره فرض شود یک سانتی مکعب از همان جسم در هوایی به حجم 10 هزار فوت مربع پخش و پراکنده خواهد شد . این تغییرات به طریق اولی شدت اثرات شیمیایی و فعالیت فیزیکی این ماده را نشان خواهد داد .در این گونه سوسپانسیون ها معمولاً نسبت اکسیداسیون افزایش خواهد یافت چنانچه اجسامی مانند ذغال سنگ و پودر آلومینیم فلزی در هوا می توانند ایجاد انفجار نموده و بسوزند . به همین نحو نسبت و شدت تبخیر و حلالیت نیز بالا می رود و عواملی از قبیل جذب سطحی و فعالیت الکترواستاتیکی به شدت زیاد می شود . جذب قشری از گاز روی سطح ذرات ممکن است باعث کندی و یا تندی فعل و انفعالات شیمیایی شود و عوامل دیگری مانند رطوبت و بخار آب در آنها تاثیر می گذارد . چون اثرات فیزیولوزیکی گرد و غبار همیشه همراه فعالیت های شیمیایی و فیزیکی بیشتری هستند .

تشابه گرد و غبار با مایعات

چون مقدار زیادی از هوا روی سطوح ذرات نرم گرد و غبار جذب می گردد مجموعه این ذرات ایجاد توده ای از گرد و غبار را خواهند نمود که دارای خواص مشابهی با مایعات و گازها می باشند مثلاً این توده می تواند متراکم شود و یا چون مایعات از داخل لوله ای به شکل روان و مایع سرازیر گردد . اگر سنگی در داخل توده گرد و غبار نرم افکنده شود در محل افتادن سنگ تموجانی چون مایع حاصل می گردد ( ایجاد موج می شود ) .در اثر عبور هوا از روی گرد و غبار مقداری از ذرات ریز و کوچک جابجا شده و به جلو حرکت می کند و عملی مشابه تقطیر انجام می گیرد . این حرکات بستگی به شدت جریان هوا دارد و اگر شدت جریان هوا ثابت باشد مقدار ثابتی از گرد و غبار در واقع تبخیر می گردد و پس از چندی هوا از آن اشباع خواهد شد اگر شدت و سرعت جریان هوا به حدی برسد می تواند تمام توده گردو غبار را همراه خود ببرد و مثل آن است که گرد و غبار در حالت غلیان قرار گرفته و حالت جوش برقرار گردیده است . 

قوای محرکه ذرات

یک ذره میکروسکوپی همانند سایر مواد ، در حالت تعلیق در هوا ، به علت قوه ثقل به طرف زمین کشانیده می شود ولیکن به علت سطح خارجی نسبتاً بزرگ از یک طرف و مقاومت نسبی هوا از طرف دیگر این ذره زاییده شده در هوا مطابق قانون ثقل با ازدیاد سرعت ، ساقط نمی گردد و می توان گفت که بلافاصله و  فوراً پس از شروع به افتادن ، قوه مقاومت هوا که بر سطح آن وارد می شود باعث جلوگیری از قوه ثقل و ازدیاد سرعت سقوط می گردد و امکان دارد که ذره با سرعت ثابت و نسبتاً کندی شروع به ته نشین شدن به نماید  . این سقوط وراسب شدن برای ذرات میکروسکوپی خیلی بطی است و بر حسب سانتیمتر در ساعت و حتی میلیمتر در ساعت اندازه گیری می شود . بدین ترتیب باید گفت که سوسپانسیون های گرد و غبار در هوا پایدار بمانند . به علت مقاومت زیاد هوا رد یابی ذرات میکروسکوپی و یا گرفتن و برداشتن آنها از هوا بسیار مشکل است . به زبان دیگر باید گفت که کوچکترین و نرم ترین ذرات موجود در هوا جزئی از خود هوا خواهند بود بدین لحاظ اختصاصات محرکه ذرات میکروسکوپی هوا ، از نظر زیان های حاصل از گرد و غبار و کنترل آن دارای حداکثر اهمیت است .  با در نظر گرفتن خواص مختلف و پراکندگی گرد و غبار در هوا ، پخش شدن و انتشار ذرات در مکان های دور از منشاء ایجاد ، مسئله کنترل صنایعی که گرد و غبار ایجاد می نمایند اهمیت زیادی داشته و مسائلی که با سالم سازی و پاکیزه کردن هوا ارتباط کامل دارند . از نظر فیزیولوژی نیز به علت خصوصیاتی که این ذرات برای نفوذ به داخل بدن دارند و تعدادی ار آنها می توانند به داخل دستگاه تنفسی وارد شده و در آنجا باقیمانده و ایجاد عوارض و یا بیماریهای خاصی را به نمایند ، قابل ملاحظه اند . 

جرم ذرات میکروسکوپی به اندازه ای کوچک است که در اثر قوای وارده از طرف گاز و یا

هوایی که در آن شناورند به اطراف رانده می شوند . در حالت تعادل قوای وارده بر مولکولها برابر و صفر است و حرکت محسوسی از ذره به هیچ طرف دیده نمی شود و لیکن کلیه ذرات خود دارای خاصیت نوسانی هستند که به نام حرکت برونین معروف می باشند . این حرکت توسط انیشتین مطالعه شده و از طریق ریاضی در باره آن بحث گردیده است . علاوه بر این حرکت دورانی هم می باشند .  و غیره باعث تولید گرد و غبار می گردند . این ذرات ممکن است بسیار ریز بوده و از ذرات قابل رویت با چشم تا میکروسکوپی و اولترا میکروسکوپی تغییر نمایند . گرد و غبار ممکن است دارای منشاء معدنی – شیمیایی آلی و یا حیوانی باشد . به هر حال انتشار و پراکندگی آنها در محیط روی افرادی که با آن تماس پیدا می کنند ، بر حسب جنس گرد و غبار ، اندازه ذرات و طول مدت استنشاق و فاکتورهای دیگر احتمالاً ایجاد عوارض و بیماریهای گوناگونی خواهند نمود .

مه – عبارت است از آئروسول های مرئی که به صورت ذرات و قطرات ریز مایع در هوا تولید می گردد . مه در اثر کندانسه شدن بخار آب در شرایط خاص فیزیکی ( حرارت و فشار ) و معمولاً با چشم معمولی قابل رویت است . ممکن است مه مقداری از مواد آلوده کننده محیط و صنعت را به صورت آئرسول در خود داشته باشد و در اثر تماس با افراد مسائلی را به وجود آورد .

دود – دود در اثر احتراق مواد آلی مانند چوب – کاه – تنباکو – روغن – مواد چرب - . نسوج حیوانی و غیره تولید می شود و عبارت است از ذرات گازی که در

گرد و غبار موادی مانند کوارتز و مرمر در مقام مقایسه با بعضی دیگر از ذرات بسیار ریز مانند دود فلزات چون اکسید منیزیم و غیره از نظر به هم چسبیده شدن و یا فلوکولاسیون تفاوت زیادی دارند . ذرات اکسید دو منیزی تازه تهیه شده معمولاً دارای بعد ذراتی  معادل 1/0 میکرون می باشند  و بدین جهت در هوا دارای حرکات شدید برونین می باشند و در نتیجه امکان تصادم آنها در هوا زیاد است و در اثر برخورد به یکدیگر تولید توده های متراکم و به هم چسبیده می نمایند . عده ای از دانشمندان نشان داده اند که نسبت فلوکولاسیون آنها در هوای آرام قابل پیش بینی است و تعلیقی از این گونه دودها به علت تشکیل آن گذشته باشد تعداد این قبیل توده های متراکم زیادتر و اندازه آنها بزرگتر خواهد بود . برعکس ذرات گرد و غبار سیلیس و کوارتز دارای خاصیت فلوکولاسیون نمی باشند آنها نیز بزرگتر و در حدود یک میکرون است و ایجاد توده های چسبنده را نخواهند نمود . این پدیده اختلاف ذرات گرد و غبار و دود های فلزی را به خوبی بیان می کند . البته باید و متراکم و فلوکولاسیون اثرات زیادی دارد . اختلال هوا ، تشکیل شدن توده های ابر دود را که در اثر تصادم ذرات حاصل می شوند تسریع

-         اول آنکه لازم است تماس شدید و نزدیک و دراز مدت بین گرد و غبار و مایع برقرار گردد .

دوم به کار بردن فوری مایع در منشاء تولید گرد و غبار مفید و ضروری است زیرا حرارتی که در موقع تولید گرد و غبار در اعمالی مانند مته کردن و سائیدن حاصل می شود از جذب هوا جلوگیری می کند و همچنین سرازیر شدن و فوران دائمی گرد و غبار در محل تولید هوا را کنار می زند .

·        سوم با استفاده از " مواد خیس کننده " می توان قدرت خیس کننده گی مایع را زیاد نمود .

به طور کلی غلظت گرد و  غبارهای صنعتی ممکن است بین مقادیری که در هوای خالص انتظار داریم ، ( از قبیل  صنایعی که گرد و غبار تولید نمی نمایند و یا کنترل گرد و غبار در آنها به معنای کامل انجام می شود ) تا دو بیلیون ذره می کند ولی به ته نشینی آنها کمک نخواهند کرد . هم چنین رطوبت در حد اشباع ، اثر چندانی در حالت و مدت فلوکولاسیون ندارد در صورتی که رطوبت در حد فوق اشباع ، فاکتورهای عمده ای است و ذرات گرد و غبار به عنوان هسته اصلی که روی آنها آب متراکم می شود باعث زیاد شدن بعد ذرات می گردد .

از اختصاصات نوری آن است که می توان با تابش اشعه نورانی وجود یا عدم وجود ذرات معلق و گرد و غبار را در محلهای تاریک فهمید . هر گاه مواد جامد و یا مایع به صورت ذرات ریز و پراکنده در هوا موجود نباشد تابش اشعه نورانی و مسیر آن در اطاق تاریک مرئی نخواهد بود در صورتی که وجود ذرات معلق در هوا مسیر اشعه نورانی را مشخص می نماید . و این آزمایش اولین بار توسط تندال در موضوع وجود ذرات در هوا انجام گرفته است . خواص نوری ذرات در هوا با شکل و شفافیت و خصوصاً با اندازه آنها متغیر خواهد بود . در ذراتی که از طول موج نور ( تقریباً 7/0 میکرون ) بزرگتر باشند شدت اشعه تندال بر حسب وسعت سطح ذرات و غلظت قابل تغییر است . سعی گردیده است که از اطلاعات خاص نوری در تعیین مقدار غلظت گرد و غبار استفاده شود ولیکن به علت اختلاف بسیار زیاد اندازه های ذرات ، این اندازه گیری به حد لازم دقیق نخواهد بود

ذرات گرد و غبار دارای بار الکتریکی هستند و بدین جهت به طرف ذراتی که دارای بار مخالف باشند جذب می گردند . هر گاه به ذرات گرد و غبار معلق  شارژ الکتریکی داده شود ، تمایل تشکیل یافتن توده ها زیاد می گردد . کوشش هایی به منظور ایجاد فلوکو لاسیون  در اثر استفاده از جریان الکتریسته به منظور تصفیه و تمیز نمودن هوا به عمل آمده و لیکن موفقیتی نداشته است  ته نشین کردن ذرات  از طریق " رسوب استاتیکی " به منظور جمع آوری گرد و غبار و دود با موفقیت زیاد انجام گردیده است و این راسب شدن بر مبنای خاصیت فلو کو لاسیون .

خیس شدن در مرحله اول یک پدیده جذب است که در واقع سطوح ذرات با قشر نازکی از آب پوشیده می شود . اغلب مایعات تمایل به گسترده شدن و پهن شدن روی سطوح را دارند ولیکن قوای زیادی باید مصرف شود تا گرد و غبار خیس و مرطوب گردد و این بدان علت است که ذرات با قشری از هوا پوشیده و احاطه شده اند . خیس بودن و یا خیس شدن ذرات در نمونه برداری و کنترل گرد و غبار اهمیت زیادی دارد . سه عامل زیر به عقیده "  درینکرو هتچ " در خیس کردن

ذرات گرد و غبار اهمیت دارند :  در هر فوت مکعب در هوا در اعمالی از قبیل مته کردن صخره ها متفاوت باشد . متخصصین نشان داده اند که در گرد و غبارهای صنعتی صنعتی بیش از 50/0 ذرات بزرگتر از یک میکرون می باشند در صورتی که در گرد و غبار اتمسفر حد متوسط اندازه ذرات 5/0 میکرون است .  

گرد و غبار و اثرات زیان آور آن

       گرد و غبار به علت ایجاد بیماریهای خاص در بهداشت حرفه ای  اهمیت  مخصوصی  دارد و       مسئله  بیماریهای  حاصله از گرد و غبار مسئله ایست که از قدیم گریبانگیر انسان بوده است و حتی در مومیایی ها ی مصری در  3000  سال قبل از میلاد آثاری از   پنوموکونیوز دیده  شده است .سقراط دانشمند یونانی نزد کارگران و افرادی که در معادن کار می کرده اند ناراحتی های تنفسی را ذکر نموده است .به طور کلی  محققین قدیمی بیماریهای ریوی را کم و بیش از گرد و غبار می دانسته و  لیکن ارتباط حقیقی و پاتولوژی بیماریهای مزبور را به طور کامل درک نکرده بودند تا آنکه در نیمه دوم قرن اخیر تقسیم بندی بیماریهای حاصل از گرد و غبار به صورت امروزی روشن گردید .مسئله ای که ذکر آن اهمیت دارد آن است که بر خلاف آنچه شایع است صرفاً گرد و غبار ایجاد بیماری نمی نماید و باید شرایطی موجود باشد که مهمترین آنها کوچک و بزرگی ذرات – تعداد – نوع و ترکیب ذرات – حساسیت و مقاومت فردی و طول مدت تماس می باشند .اولین بار زنکر در 1866 بیماریهای ریوی حاصل از گرد و غبار را (پنومونوکو نیوزیس) که به معنای " ریه حاوی گرد و غبار" است نامیدوسپس   ILO  یا سازمان بین المللی کار در 1932 آن را مختصر نموده و پنوموکونیوزیس نامگذاری نمود . این بیماری به نام آسم کارگران معدن خوانده می شود . بدین ترتیب پنوموکونیوز به کلیه بیماریهای ریوی که در اثر استنشاق گرد و غبار و جایگزینی در حفره های لنفاوی ریه ها به وجود آید اطلاق می شود و بر حسب آنکه گرد و غبار سمی باعث ایجاد بیماری گردد ، در هر مورد اسامی مخصوصی به کار برده می شود . باید در نظر داشت که نباید این توهم پیش آید که پنوموکونیوز همیشه همراه با فیبروز ریه است و در اثر آن عمل ریه ها مختل می گردد . بدین لحاظ بایستی قبول کرد که همه عوارض حاصل از استنشاق هوای آلوده به دود و غیره به نوعی عارضه ریوی که در آن ریه ها رنگین می شود و به نام بیگمانتاسیون زغالی یا ریه رنگ زغالی معروف است دچارند . این گونه علائم معمولاً توسط اشعه ایکس ( رادیوگرافی ) دیده نمی شود و بقایای آنها هر چند که دارای مقدار کمی هم سیلیس بوده باشند در ریه ایجاد سایه مستقیمی در عکسها نخواهد نمود . از این جهت رادیوگرافیهای سینه افراد عادی به عنوان " ریه سالم "  قلمداد می گردد در حالیکه می دانیم همگی مقداری گرد و غبار در سینه خود داریم و به درجه ای از پنوموکونیوز مبتلا هستیم . پنوموکونیوز شغلی خود تعریف جداگانه ای دارد و مرحله ای از آن به نام پنوموکونیوز خوش خیم خوانده می شود . این نوع اخیر مانند پنوموکونیوز واقعی دارای عوارضی نیست و از مدتها قبل شناخته شده است . مثلاً در معاینات اشخاصی که در جوشکاری فولاد اشتغال دارند گره ها یا نودولهایی دیده می شود که مشابه با نودولهای سیلیکوز است و همچنین کسانی که با اکسید قلع سرو کار دارند لکه ها و دانه هایی مشابه با لکه های سیلیسی دیده می شود و لیکن در این عارضه ها فیبروز ریه دیده نخواهد شد . به طور کلی پنوموکونیوز خوش خیم در اثر تماس با اکسید فریک – قلع – باریت  ( سولفات باریم ) دیده می شود و نماینده حرفه افراد در سالهای گذشته است و تولید عوارضی نخواهند نمود .                                                                       

با توجه به مطالب بالا بر حسب آنکه گرد و غبار باعث بیماریهای واقعی حرفه ای گردد یا نه می توان آن را بر مبنای گرد و غبار بی اثر و یا گرد و غبار رسمی تقسیم بندی نمود .

الف – گرد و غبارهای بی اثر  

     این گونه گرد و غبارها  همچنانکه گفته شد اثرات  فیبروزی روی نسوج ندارند . بقایای حاصل از این گرد و غبار در نسوج  لنفاتیک ریوی توسط اشعه ایکس قابل رویت هستند . این پدیده دارای اثرات آماده کنندگی برای سل و یا سایر عفونت ها را ندارد و عمل ریه ها را مختل نمی کند .

مهمترین گردو غبارهای بی اثر عبارتند از :

1-  کربن – کربن به صورت دود و دوده و همچنین بقایای زغال نوعی عارضه ریوی به نام آنتراکوز در ریه ایجاد می نماید که در اثر مدت و جایگزین شدن مقدار زیادی از ذرات زغال ممکن است منجر به تنگ نفس یا آمفیزم شود .

2-  کربناتهای کلسیم و منیزیم – گرد و غبارهایی با این ترکیب معمولاً در اثر کار کردن با سنگ آهک و سنگ مرمر – منیزیت – دولمیت و غیره به وجود می آیند و معمولاً سنگ اصلی و یا سنگ های آنها دارای کوارتز نمی باشند .در کارگرانی که با این نوع گرد وغبار در تماس هستند عوارض ریوی و مخصوصاً سل دیده نشده است و حتی فیبروز ریه ها نیز نادر است و بدین ترتیب کارگرانی که با گرانیت کار می کنند کاملاً متمایزند و در دسته اخیر بیماری سیلیکوز زیاد دیده می شود . آزمایشاتی که با این گونه گرد وغبار روی حیوانات به عمل آمده است سرعت از بین رفتن این ترکیبات را به خوبی نشان می دهد و گفته می شود که این امر به علت حلالیت زیاد سنگهای مرمر و آهگی است . حلالیت گرد و غبار دولمیت در آب مقطر در 36 درجه سانتیگراد 300پ پ ام و در آب معمولی 100 پ پ ام نشان داده شده است که در این حد در آب ایجاد گاز کربنیک می شود . این حد حلالیت در حدود 20 بار بیشتر از حلالیت کوارتز است و بدین ترتیب دیده می شود که چگونه گرد و غبارهای آهکی زود از بین می روند .

3-  سیمان – سیمان عبارت است از پودر سنگهای رستی که با سنگ آهک مخلوط شده است هر دو جسم مزبور را به صورت بسیار نرمی در آورده و به صورت ماده خمیری شکل مخلوط کرده و سپس در کوره های دوار در اثر حرارت کالسینه می کنند .سیمان را با این علت به نام سیمان پورتلند می خوانند که اولین بار سازندگان انگلیسی سیمان تهیه شده را خیلی شبیه به سنگ های طبیعی که در پورتلند وجود دارد مشاهده نمودند . هر چند سنگ های رستی مصرف شده که در ساخت سیمان پورتلند مصرف می شود در حدود 5-6% سیلیس دارد معهذا در سیمان به دست آمده به ندرت بیش از 1% سیلیس آزاد یافت می شود . در مورد این که استنشاق سیمان در انسان ایجاد فیبروز ریه می نماید یا نه تاکنون بحث های مفصل به عمل آمده است ولی آنچه که نتیجه گرفته شده این است که در حال حاضر این جسم دارای اینگونه خطر نمی باشد .به طور کلی امروزه تهیه سیمان به وسایل جدید و مدرن عملی می شود و مطالعات انجام شده روی کارگرانی که که در این صنعت اشتغال دارند نشان می دهد که استاندارد سلامتی آنها در حد لازم می باشد و همچنین امکان ابتلا کارگران سیمان بسل خیلی پایین است .

4-  گچ – یا سولفات کلسیم یکی از معادن معمولی است که در اغلب جاها یافت می شود و آن را به مقادیر زیاد استخراج نموده و پس از پختن در کوره ها آسیا می کنند و به مصرف می رسانند .ذرات گچ مقدار زیادی آب را به خود گرفته و هیدراته می شود و بدین لحاظ تصور می شود که استنشاق گرد گچ برای سلامتی مضر است و لیکن در اثر مطالعاتی که انجام یافته است نتیجه گرفته اند که زیانهای گرد و غبار چندان مهم نیست و خصوصاً آزمایشاتی که در این مورد روی حیوانات انجام گرفته است این مسئله را تایید می کند . گارد نر در مورد گچ می گوید گرد و غبار گچ برای انسان بی خطر است و انسان را بر علیه ذرات گرد و غبار سیلیس محافظت می کند و همچنین شخص را برای ابتلا به بیماری سل آماده نمی کند .به زبان دیگر دانشمندان عقیده دارند که به طور کلی استنشاق گرد و غبار ذرات گچ حتی به مقادیر زیاد بی خطر است . عوارضی که از گرد و غبار گچ – ترکیبات کلسیم و سیمان ممکن است حاصل شود به نام " کالسیور" خوانده می شود ، همچنین در مواردی به علل مختلف ، مخصوصاً بیماریهای قارچی از قبیل هیستوپلاسموز ، نیز نسج ریه ممکن است که به صورت کالسیفیه در آید.

5-  گرد و غبار آهن – مهمترین سنگ معدن آهن که امروزه استخراج می گردد هماتیت به فرمول fe 2 O3 می باشد . هر چند بعضی از سنگهای آهنی مانند یشم کم و بیش دارای کوارتز می باشد که ممکن است عامل سیلیکوزیس باشند و لیکن هیچیک از اکسیدهای آهن مانند اکسید فریک و اکسید فرو خطرناک نیستند و معمولاً ریتین کارگرانی که در استخراج آهن شرکت دارند و یا با گرد و غبار ذرات آهنی در تماس هستند رنگین می باشد. این عارضه را در اصطلاح "سیدروزیس" که نوعی پنوموکونیوز حاصل از آهن و فولاد است می خوانند . چدن ریزی و ریخته گری ، چه ریخته گری آهن و غیره از نظر بهداشتی دارای اهمیت است و به خصوص این نوع کار بنام کار سنگین – کارگر مازوداغ و در عین حال کار سالم نامیده می شود و به کارگران تنومند و پر قدرت سپرده می شود . به هر حال امکان بروز عوارض در این کارگران نیز بسیار کم و بیماری سیلیکوز در آنها بیشتر از 2-3% نیست .عوارض حاصل ممکن است در اثر جوشکاری – سمباده زدن – بریدن فولاد و یا در حرارت های بالا که قسمتی از آهن ذوب و متصاعد و به صورت اکسید آهن متراکم میشود پدیدار گردد . این آثار توسط اشعه ایکس در ریه ها قابل رویت است و بنام پیگمان آهن خوانده می شود ولی حالت فیبروتیک ندارد . در خاتمه باید گفت که با ریوم و قلع در شرایطی ایجاد عوارضی خاص که بنام باری توزیس ، استانوزیس خوانده می شوند می نمایند که آثار و بقایای آنها در ریه رادیو اوپاک  ( غیر قابل رویت و مانع عبور نور ) هستند

 

ب- گردو غبارهای سمی

     اینگونه گرد و غبار ها " بار آورنده " یا " بارور شونده " نیز می نامند و معمولاً همگی ایجاد پنوموکونیوز فیبروتیک می نمایند .بسته به نوع گرد و غبار  آثار و علائم بیماری پس از مدتی در افراد ظاهر می گردد و در اثر طول مدت تماس ، شخص به عوارض سخت ریوی دچار شده و ظرفیت تنفسی به تدریج کم می گردد و علائم خاص کلینیکی تظاهر می نمایند . این بیماریها معمولاً کشنده نبوده و ماهها و سالها و تا آخر عمر گریبانگیر فرد مبتلا می باشد و منجر به از کار افتادگی و علیل شدن شخص خواهد شد . باید دانست که غیر از گرد و غبار تعدادی از بخارات و دود های فلزی از طریق استنشاقی ایجاد بیماری ریوی و یا مسمومیت خواهند نمود و مخصوصاً به علت کوچک بودن بعد ذرات آنها که معمولاً از یک میکرون نیز کمتر است می توانند مستقیماً از طریق حفره های ریوی به داخل خون سرازیر شده و در تمام قسمتهای بدن نفوذ نمایند .در این سری از مواد ترکیباتی مانند : سرب – کادمیوم- منگنز و غیره بحث خواهد شد .

مهمترین گرد و غبارهای سمی عبارتند از :

1-    سیلیس

این ماده به صورت سیلیس آزاد متبلور -  کوارتز و اکسید سیلیسیوم و یا سنگ چخماق یا سنگ آتش زنه در معادن ، صخره ها و سنگ های گرانیتی و غیره وجود دارد .در اثر استنشاق متداوم آن گره ها و یا نودلهای فیبروزی در ریه ظاهر خواهد شد که توسط اشعه ایکس به خوبی تشخیص داده می شوند .بیماری حاصله از استنشاق گرد سیلیس که خود نوعی از پنوموکونیوز است به نام سیلیکوزیس خوانده می شود . حرفه های زیادی وجود دارد که در آن اشخاص و کارگران با سیلیس و یا اکسید سیسلیوم سرو کار دارند . در استخراج روی ، قلع و طلا که معادن آن همراه با سنگهای کوارتزی است و در جاده سازی و ساختمان تونل ها و تعداد زیادی از صنایع دیگر چون شیشه سازی و غیره گرد و غبار سیلیس وجود دارد .اصولاً بیماری سیلکیکوز به کندی پیشترفت کرده و زود ظاهر نمی شود و معمولاً عوارض و آثار این بیماری پس از پنج سال ظاهر می گردد ولی به طور استثناء در مواردی که مقدار ذرات زیاد و طول تماس طولانی بوده است ظهور بیماری بعد از 12 ماه نیز دیده شده است . در سابق تصور می شد که ذرات سیلیس به علت سختی زیاد و نامنظم بودن شکل و داشتن سطوح برنده و تیز در نسوج ریه تولید عوارض مربوطه را می نمایند ولی پس از چندی این نظریه منسوخ گردید و عقیده بر این قرار گرفت که اکسید سیلیسیوم پس از ورود به داخل نسوج در مایع داخل سلولی حل شده و به صورت اسید سیلیسیک در می آید پس از پولی مریزه شدن در نسوج ریه ایجاد فیبروز برآمدگی ها یا نودلهای اختصاصی سیلیکوز در ریه پدیدار می گردد . فرضیه دیگر بر مبنای زنتیکی قرار دارد و گفته می شود که این ذرات با پروتئین های موجود ترکیب شده خاصیت آنتی ژنتیک پیدا می نمایند و عوارض تولید می گردد . یک گره و یا برآمدگی (نودل) شامل یک حلقه فیبروز نسجی است که به صورت دایره وارو پیچیده در آمده و اگر آن را بسوزانند و خاکستر کنند می توان ذرات سیلیس را در آن یافت . در اثر پیشترفت بیماری به تدریج تعئائ نودلها زیاد شده حجم تنفسی ریه ها کم و قدرت کار بیمار نقصان می یابد و بالاخره تنفس مشکل و به سختی انجام می گیرد و اغلب در بیمار تنگ نفس دیده می شود . سل یک بیماری ثانویه است که اغلب با سیلیکوز همراه می شود و این دو بیماری معمولاً یکدیگر را تقویت می کنند . در آزمایشات رادیولوژی ضایعات سیلیکوز را به خوبی می توان ملاحظه کرد .

2-    پنبه کوهی یا آسبست

این جسم که به نام پنبه نسوز یا آمیانت معروف است سنگی است که ترکیب آن سیلیکات هیدراته منیزیوم است و از کلمه یونانی به معنی چیزی که نمی سوزد مشتق شده است . آن را از معادن مخصوص استخراج نموده و الیاف بلند آن را جدا کرده و پس از بافتن به مصارف ضد حریق در تهیه لباسهای نسوز ، ورقه های ساختمانی ، عایق کاری لوله ها و هر گونه موردی که جلوگیری ار آتش و حرارت لازم باشد مصرف می گردد . بزرگترین منبع آسبست کریزولیت است که همان سیلیکات هیدراته منیزیوم می باشد و بهترین نوعی است که الیاف آن طولانی و بلند است . کروسیدولیت که آسبست حاوی آهن و آلومینیم است دارای الیاف کوتاهتر بوده و کمتر مرغوب می باشد . به طور کلی در موقعی که الیاف به منظور ساخت وسائل به کار برده می شود ذراتی از آن در هوا رها شده و توسط کارگران تنفس می شود و این ذرات کوچک آسبست ممکن است دارای 20-100 میکرون طول و طول 1 تا 2/0 میکرون قطر باشند و پس از ورود به ریه ها ایجاد گره های فیبروزی خواهند نمود که کمی با نودلهای سیلیسی فرق دارند . گره های سیلیسی سخت تر و تعدادشان نسبتاً زیادتر از گره های آسبستوزی می باشد .

               بیماری حاصل از استنشاق ذرات گرد و غبار پنبه کوهی به نام آسبستوزیس خوانده می شود و در اثر آن حبابچه های ریوی از الیاف مزبور انباشته شده و به تدریج بیماری خودنمائی خواهد نمود . در خلط بیماران مبتلا به آسبستوزیس می توان ذرات آسبست را مشاهده نمود . طول این ذرات از 30 تا 100 و ضخامت آنها 3-4 میکرون است و رنگ آنها کمی زرد و در انتهای طولی ممکن است تورم داشته باشند .اولین علائم بیماری کوتاه شدن تنفس است و سپس سرفه ظهور می نماید و در بعضی موارد کبودی لب علامت بعدی را تشکیل می دهد . طول مدت ظهور علائم بیماری آسبستوز تقریباً نصف بیماری سیلیکوز بوده و زودتر آثار بیماری ظاهر می گردد . در اثر تحقیقات عده ای از دانشمندان نیز معلوم شده است که سرطان ریه نزد کارگرانی که با پنبه نسوز کار می کنند نسبتاً زیاد است . دستورات پیشگیری همانند سیلیکوز بوده و علاوه بر آن استفاده از ماسک های ضد گرد و غبار توصیه می گردد .

3-    سیلیکاتها

علاوه بر سیلیس ، سایر سیلیکاتها مانند تالک – کائولن – میکا – فلد سپاروگل سرشو به علت وجود مقداری سیلیس در مواردی ایجاد فیبروز ریه می نمایند . پودر تالک سیلیکات منیزیوم هیدراته است و در بعضی از صنایع مانند صنایع لاستیک سازی و سرامیک و تهیه بعضی از رنگها مصرف دارد . تالک در بهداشت و در تهیه لوازم آرایش برای استعمال روی پوست بدن به کار می رود . استنشاق گرد و غبار تالک ایجاد نوعی فیبروز عمومی ریه می نماید که از نظر عوارض ، مشابه سایر عوارض بیماریهای حاصل از گرد و غبار است .

4-    زغال سنگ

در اثر استنشاق گرد و غبار زغال سنگ بیماری آنتراکوز ایجاد می گردد که به نام پنوموزکونیوز کارگران معادن زغال خوانده می شود . به طور کلی نوع و ترکیب گرد و غبار زغال سنگ در هر معدن متفاوت و شامل گرد و غبار و مقدار معینی از سیلیس و سایر مواد معدنی است که با وضع معمولاً سیاهرنگ و در آن نودلهای مخصوصی دیده می شود که در آنها تعداد زیادی فاگوسیت ها و مقداری سلولهای پوشیده شده از گرد و غبار مشاهده می گردد و در اطراف برونشیول ها و رگ های  مربوط به آنها سلول های پوشیده شده از گرد و غبار اغلب باعث انسداد عبور هوا می شوند و سهولت تنفس بیمار را کم می کنند و در نتیجه شخص مبتلا به تنگ نفس می شود . در اغلب بیماران ریه ها عفونی شده و سرفه همراه با خلط فراوان می باشد . فیبروز ریه ها ممکن است به طوری پیشروی نماید که در آن نودلها  چندان جلب توجه ننمایند . علاوه بر سل ممکن است سایر عفونت ها ی حاصل از باکتری های معمولی نیز همراه آنتراکوز شود و بیمار به برونشیت مبتلا گردد .آزمایشهای رادیولژی مرتب – تهویه – در محل کار – کم کردن مدت کار روزانه و استفاده از وسایلی که گرد و غبار را ته نشین نماید ، در سالهای اخیر به منظور پیشگیری از بیماری توصیه گردیده و موثر شناخته شده اند

 

5-    کاربور تانگستن

فلز تنگستن در اثر ترکیب با کربن تولید کربور تنگستن مینماید که ترکیب بسیار سختی است و برای ساختن و تهیه وسایل نوک تیز و لبه دار در صنایعی که احتیاج به ترکیب سخت و مقاومی است به مصرف می رسد . سختی این جسم بسیار زیاد و کمی کمتر از الماس است . برای ساختن آن باید فلز تانگستن به صورت پودر بسیار نرمی در آید و سپس با کربن ترکیب شده و کربور تنگستن تهیه گردد . معمولاً به آن مقدار کمی از فلزات تیتان و تنتال و کمی کبالت می افزایند و آن را به کمک موم مخصوصی قالب گیری کرده و تحت فشار و حرارت قرار می دهند . در اثر حرارت زیاد مواد فوق با یکدیگر ترکیب شده و فلز سخت را به وجود می آورد که سپس لازم است گاهی سائیده شده و به شکل و فورم دلخواه در آید . در طی سالهای متمادی دیده شده است که در کارگرانی که با گرد و غبارهای حاصله در ساخت و تهیه این گونه فلز سرو کار دارند عوارض مخصوص ریوی ظاهر شده است که به نام پنوموکونیوز کربور تنگستن معروف است . این عوارض به صورت سرفه ، خروج خلط از سینه و کوتاه شدن نفس ظاهر شده و ممکن است در طول مدت زمان ، به حدی برسد که بیمار از قدرت کار باز بماند . در معاینات رادیولژی آثار جزئی از بیماری مشاهده می شود که ممکن است تا حد فیبروزندولر پیشترفت نماید . ممکن است عوارض یک باره ظهور نماید و یا آنکه مدتها طول بکشد . بعضی عقیده دارند که حساسیت افراد در این مورد دخالت دارد و در بعضی موارد به مجرد آنکه کارگر ، کار کردن در این محیط را ترک کند عوارض قطع شده و حتی علائم رادیولژیکی نیز از بین خواهد رفت . به طور کلی ، تاکنون عامل اصلی عوارض گفته شده فوق نا معلوم است زیرا عقیده براین است که گرد و غبار تنگستن و تینان از نظر فیزیولوژی بی اثر می باشد می باشد ولی کبالت به تنهایی خاصیت تحریک کننده داشته و در ریه ها ایجاد تورم ( خیز) می نماید و امکان دارد که وجود سایر عناصر در ترکیب فلز سخت یا کربور تنگستن باعث ایجاد این عوارض می گردد .     

6- سرب

     به طور کلی باید دانست که مسمومیت از سرب بیشتر در موقعی است که این فلز به صورت بخار یا دود در می آید و از راه ریه ها جذب می گردد . مثلاً کارگرانی که در ساختن باطری دستهای خود را با این فلز آلوده می کنند هر گاه سیگار خود را پیچیده و آتش بزنند دست آلوده آنها سیگار را آلوده کرده و مقداری دود سرب ممکن است در ریه آنها وارد شود .جوشکارانی که تیرهای آهنی را که قبلاً با اکسید قرمز رنگ سرب ( لیتارژ یا سرنج ) اندود شده اند جوش می کنند ممکن است مقداری از سرب را که به صورت بخار و دود در می آید از راه ریه وارد بدن خود نمایند . اینگونه بخارات و دودها اگر به حد لازم در بدن وارد شوند ایجاد مسمومیت های حاد و یا مزمن خواهند کرد . سرب مذاب در هر حال دارای مقداری بخارات سرب می باشد که از راه تنفس قابل جذب است و در این مورد کارگران ریخته گری ها  - لحیم کارها و غیره در خطر خواهند بود . بهترین طریق آگاهی از وجود مسمومیت ، آزمایش خون و ادرار کارگران است و مخصوصاً اندازه گیری سرب موجود در ادرار از اندازه گیری سرب در هوا نتایج بهتر و قطعی تری را به دست خواهد داد . مسمومیت با سرب به نام ساتورلیسم معروف است .

7- کادمیوم

     این فلز از نظر شیمیایی همانند روی است و اغلب با آن در سنگهای معدنی به صورت سولفور Cds  دیده می شود .این فلز در موقع ذوب سنگهای معدنی ، به صورت اکسید کادمیوم به دست می آید که به شکل گرد خواهد بود و سپس آن را خالص نموده ( طریقه الکترونیکی ) و به صورت میله ، صفحه و گلوله در می آورند. بخارات اکسید کادمیوم تازه تهیه شده به قدری سمی است که در زمان جنگ دوم جهانی آن را جز و گازهای جنگی مصرف می نموده اند . اگر بخارات و دود کادمیوم به مقدار کافی با انسان برسد فوراً ایجاد استفراغ های شدید که همراه درد قفسه صدری است خواهد نمود . در موارد شدید ریه ها تورم پیدا نموده تنفس مشکل خواهد شد و بالاخره چند مورد مرگ و میر در اثر تماس کارگران با بخارات کادمیوم گزارش شده است . باید دانست که فقط دودهای جدید الولاده اکسید کادمیوم است که در انسان ایجاد راکسیون های شدید و خطرناک می کند ولیکن اکسید فلوکوله چه خالص و چه تجاری ضرر و زیان چندانی ندارد .

+ نوشته شده در  90/05/15ساعت 20:29  توسط رضا قائمی  |